Rynolalia u dziecka – nosowanie otwarte, zamknięte i mieszane

Zadzwoniła do mnie kiedyś koleżanka, trochę speszona. “Słuchaj, mój Franek brzmi jakoś dziwnie. Jakby miał katar, ale kataru nie ma. Mówi przez nos, ale jakby ten nos był zatkany. To może być coś?” Zapytała tak trochę żartem, trochę poważnie. Bo wiesz, jak to jest – coś cię niepokoi, ale nie chcesz od razu robić wielkiego szumu.

Odpowiedziałam jej wtedy: “Może być. To się nazywa nosowanie i to naprawdę nie jest rzadka rzecz.” I właśnie dlatego piszę ten tekst. Bo jeżeli siedzisz teraz z kubkiem herbaty, słuchasz jak twoje dziecko opowiada ci o przedszkolu i masz wrażenie, że coś z tą mową jest nie tak – że brzmi jakby mówiło przez zatkany nos albo przeciwnie, jakby cały czas było lekko przeziębione – to chcę ci pomóc zrozumieć, co się dzieje.

Nosowanie u dziecka to potoczne określenie. Fachowo logopedzi mówią na to rynolalia i pod tą nieco zagadkową nazwą kryją się trzy różne typy zaburzenia: otwarte, zamknięte i mieszane. Każdy z nich ma inne przyczyny, inne objawy i wymaga innego podejścia. I co ważne – bardzo często nosowanie u dziecka nie jest “wadą wymowy” w klasycznym rozumieniu, tylko skutkiem czegoś zupełnie innego, co można i trzeba zdiagnozować.

W tym tekście pokażę ci krok po kroku: czym jest rynolalia, jakie są jej rodzaje, jak sama możesz wstępnie ocenić mowę swojego dziecka w domu, kiedy iść do specjalisty i jak wygląda terapia. Opowiem też o jednym kluczowym połączeniu, o którym wiele mam nie wie – powiązaniu między nosowaniem zamkniętym a powiększonym trzecim migdałem. To naprawdę ważna informacja, bo potrafi wszystko wyjaśnić w kilka minut.

Co to jest rynolalia u dziecka

Zacznijmy od podstaw. Kiedy mówimy, powietrze z płuc przepływa przez struny głosowe, a potem – i to jest kluczowe – rozdziela się między jamę ustną a jamę nosową. Większość naszych głosek to głoski ustne. Powietrze wydostaje się przez buzię, podniebienie miękkie unosi się i domyka drogę do nosa. Ale są też głoski nosowe: m, n, ń oraz samogłoski nosowe ę, ą. Przy nich powietrze ma przepływać właśnie przez nos – podniebienie miękkie opada, droga do nosa się otwiera i uzyskujemy charakterystyczny nosowy rezonans.

Rynolalia to po prostu zaburzenie tej równowagi. Coś sprawia, że powietrze w mowie płynie nie tam, gdzie powinno. Albo przez nos ucieka przy głoskach ustnych (wtedy wszystko “nosuje”), albo nie dociera do nosa przy głoskach nosowych (wtedy “m” brzmi jak “b”, a “n” jak “d”). Czasem jest jeszcze gorzej – jedno i drugie naraz.

Pod względem etapów rozwoju mowy dziecka nosowanie może pojawić się praktycznie na każdym etapie – od pierwszych słów aż po mowę kilkulatka. U młodszych dzieci bywa czasami trudne do wychwycenia, bo rodzic może interpretować dziwne brzmienie jako “jeszcze się rozwija”. U starszych dzieci jest już bardziej oczywiste i to zazwyczaj wtedy mamy trafiają na wizytę do logopedy z pytaniem “czemu moje dziecko mówi jakoś nie tak”.

Etapy rozwoju mowy dziecka – kompletny kalendarz logopedy

Logopedzi dzielą rynolalię na trzy typy i za chwilę omówię każdy z nich po kolei. To ważne, żebyś wiedziała, który typ może dotyczyć twojego dziecka – bo od tego zależy właściwie wszystko: od tego, do kogo iść, po to, jak długo potrwa terapia.

Nosowanie otwarte – za dużo rezonansu nosowego

Nosowanie otwarte, czyli fachowo rynolalia aperta, to sytuacja, w której przez nos ucieka za dużo powietrza przy głoskach, które tego nie powinny robić. Wyobraź sobie, że twoje dziecko próbuje powiedzieć “babcia”, ale w jego wykonaniu brzmi to bardziej jak “mamcia”. Albo “tata” brzmi prawie jak “nana”. To jest właśnie ta sytuacja – głoski ustne nabierają nosowego zabarwienia, a mowa ogólnie ma takie charakterystyczne brzmienie “jak przez trąbkę”.

Dlaczego tak się dzieje? Bo podniebienie miękkie nie domyka dostatecznie drogi między jamą ustną a nosową. Fachowo mówi się na to niewydolność podniebienno-gardłowa. Może mieć różne źródła:

• Rozszczep podniebienia – zarówno twardego, jak i miękkiego. To wada wrodzona, która dziś jest operowana już w pierwszym roku życia dziecka, ale nawet po udanej operacji mowa może nosować przez jakiś czas (lub dłużej) i wymaga terapii logopedycznej.
• Krótkie podniebienie miękknie wrodzone – tkanka jest za krótka, żeby domknąć przejście do nosa.
• Porażenia i niedowłady mięśni podniebienia – mogą być neurologiczne, pojawiać się po urazach lub w przebiegu niektórych chorób.
• Przetoki podniebienne – czyli otwory pozostałe po operacjach rozszczepu, przez które powietrze ucieka do nosa.
• Urazy twarzoczaszki – rzadkie u małych dzieci, ale zdarzają się.

Diagnostyka nosowania otwartego to zazwyczaj zespół kilku specjalistów: logopeda ocenia mowę, foniatra bada aparat artykulacyjny, a w przypadku podejrzenia wady anatomicznej wchodzi chirurg szczękowo-twarzowy. Czasem konieczne są badania obrazowe – nasoendoskopia, wideofluoroskopia – pokazujące, jak dokładnie pracuje podniebienie podczas mowy.

Terapia jest zwykle długa i często multidyscyplinarna. Jeśli istnieje wada anatomiczna – najpierw zajmuje się nią chirurg. Potem, często równolegle z gojeniem, wchodzi logopeda, który pracuje nad przywróceniem prawidłowej pracy podniebienia, świadomości przepływu powietrza i nad samą artykulacją. To nie jest droga na kilka tygodni. Bywa na lata. Ale z dobrym zespołem terapeutów przynosi ogromne efekty – i to warto powiedzieć wprost, bo rodzice dzieci z rozszczepem słyszą często tylko o trudnościach, a mniej o tym, że poprawa naprawdę jest możliwa.

Nosowanie zamknięte – za mało rezonansu nosowego

A teraz druga strona medalu i – uwaga – ta jest znacznie częstsza w gabinecie logopedycznym niż nosowanie otwarte. Nosowanie zamknięte, czyli rynolalia clausa, polega na tym, że dziecko nie ma wystarczającego rezonansu nosowego tam, gdzie powinno go mieć. Głoski nosowe – m, n, ń i samogłoski ę, ą – brzmią jak ich ustne odpowiedniki. “Mama” staje się “baba”. “Nos” brzmi trochę jak “dos”. Imię “Niania” zmienia się w coś w rodzaju “diadia”. A “dziękuję” gubi wyraźnie końcowe “ę”.

Najbardziej charakterystyczny objaw, który warto zapamiętać, bo pojawi się jeszcze wiele razy w tym tekście: dziecko brzmi jak z zatkanym nosem, nawet kiedy nosa wcale nie ma zatkanego. Rodzice opisują to często słowami “on chyba ma cały czas katar”. Albo “mówi jak przez tubę”. Ludzie w przedszkolu pytają “czy się nie przeziębił”. A tymczasem dziecko czuje się świetnie i żadnego kataru nie ma.

Dlaczego tak się dzieje – i gdzie jest trzeci migdał

I tu dochodzimy do najważniejszego punktu w całym tym tekście. Nosowanie zamknięte powstaje wtedy, gdy coś blokuje fizyczny przepływ powietrza do jamy nosowej – gdzieś na drodze między nosogardłem a nozdrzami zewnętrznymi. Najczęstszą, najbardziej typową, podręcznikową wręcz przyczyną tego zablokowania jest powiększony trzeci migdał.

Trzeci migdał to taki kawałek tkanki limfatycznej, który znajduje się w nosogardle – dokładnie w tym miejscu, przez które powietrze powinno przechodzić do i z nosa. Kiedy się powiększy (a u dzieci bardzo często się powiększa, szczególnie między 3. a 7. rokiem życia), zaczyna blokować tę drogę. I wtedy dzieje się to samo, co gdy masz cały czas zatkany nos. Tylko nie masz jak go przedmuchać. Więcej o trzecim migdale u dziecka przeczytasz tutaj – to tekst, który naprawdę warto otworzyć w drugiej zakładce, jeśli podejrzewasz u swojego dziecka nosowanie zamknięte.

Trzeci migdał u dziecka – objawy, wpływ na mowę i decyzja o leczeniu

Inne możliwe przyczyny nosowania zamkniętego to:

• Skrzywiona przegroda nosowa – może być wrodzona lub nabyta po urazie.
• Polipy nosa – rzadkie u dzieci, ale się zdarzają.
• Przewlekły katar, szczególnie o podłożu alergicznym.
• Przerost śluzówki nosa – często w przebiegu alergii.
• Przerost migdałków podniebiennych – rzadziej, ale czasem współwystępuje z przerostem trzeciego migdała.
• Torbiele i inne zmiany w obrębie nosogardła – rzadkie, ale wykluczane przez laryngologa.

Diagnostyka nosowania zamkniętego jest dużo prostsza niż otwartego. Pierwszy krok to laryngolog, który zajrzy do nosa, oceni migdałki, zleci RTG nosogardła lub nasoendoskopię. Drugi krok to logopeda, który oceni mowę i zaplanuje terapię po usunięciu przyczyny. W wielu przypadkach – bardzo wielu – problem zaczyna się od powiększonego trzeciego migdała i kończy się po jego usunięciu (adenotomia/adenoidektomia) z delikatną pomocą terapii logopedycznej.

I teraz rzecz, której wiele rodziców nie wie: nawet po udanej adenotomii – mowa nie zawsze wraca od razu do normy. Dziecko przez miesiące albo lata mówiło “inaczej”, przyzwyczaiło się do swojego sposobu, zautomatyzowało go. Nawet jeśli droga oddechowa jest już wolna, dziecko może nadal brzmieć nosowo zamknięte, bo tak się nauczyło. To właśnie wtedy wchodzi logopeda i pomaga dziecku na nowo “znaleźć” prawidłowe brzmienie głosek nosowych. Zwykle idzie to szybko, bo aparat już działa – trzeba tylko nauczyć mózg z niego korzystać.

Nosowanie mieszane

Trzeci typ, najrzadszy, to nosowanie mieszane – czyli rynolalia mixta. Polega na tym, że dziecko ma jednocześnie cechy obu wcześniejszych typów: brakuje rezonansu nosowego tam, gdzie powinien być (głoski m, n, ń, ę, ą brzmią jak ustne), a jednocześnie pojawia się nadmierna nosowość w głoskach ustnych. Mowa brzmi wtedy bardzo nietypowo – trudno nawet opisać słowami, bo zjawiska się nakładają i słyszy się jakieś “nie wiadomo co”.

Kto choruje na rynolalię mieszaną? Najczęściej są to dzieci z bardziej złożonymi problemami anatomicznymi – na przykład po niepełnej korekcie rozszczepu, u których pozostały przetoki podniebienne i równocześnie jest przerost trzeciego migdała. Albo dzieci z zaburzeniami neurologicznymi wpływającymi na pracę mięśni podniebienia, które dodatkowo mają przewlekły katar alergiczny. Jednym słowem – dwa problemy naraz.

Diagnostyka i terapia nosowania mieszanego wymagają zespołu kilku specjalistów: logopedy, laryngologa, foniatry, często też chirurga. Kolejność działań jest indywidualna – czasem najpierw usuwa się przeszkodę w nosogardle, żeby “oczyścić obraz” i zobaczyć, ile pozostaje z nosowania otwartego, a dopiero potem planuje dalszą terapię. To nigdy nie jest proste, ale też nie jest beznadziejne – po prostu wymaga dobrze prowadzonego leczenia krok po kroku.

Jak rozpoznać nosowanie u dziecka bez wizyty u specjalisty

Zanim pójdziesz do logopedy albo laryngologa, możesz przeprowadzić w domu kilka prostych testów. Nie zastąpią one diagnozy specjalisty, ale dadzą ci wstępne pojęcie, z czym masz do czynienia i czy twoje przeczucie jest słuszne. Oto kilka sprawdzonych sposobów:

Test “zatkanego nosa”

To klasyczny test na nosowanie zamknięte. Poproś dziecko, żeby powiedziało “mama, nono, nie, moja mama”. Potem delikatnie zatkaj mu nos dwoma palcami i poproś, żeby powiedziało to samo jeszcze raz. U dziecka z prawidłową mową głoski nosowe (m, n) zmienią brzmienie po zatkaniu nosa – bo powietrze nie ma gdzie uciec. U dziecka z nosowaniem zamkniętym brzmienie praktycznie się nie zmieni – bo powietrze i tak nie szło przez nos. To jest bardzo charakterystyczne i łatwe do wychwycenia.

Test samogłoski “a”

Ten test wyłapuje nosowanie otwarte. Poproś dziecko, żeby długo wypowiadało głoskę “a” – najlepiej w pozycji siedzącej. Połóż mu rękę pod nosem (tak żeby palec wskazujący lekko dotykał skóry pod nozdrzami). U dziecka z prawidłową mową nie poczujesz praktycznie żadnego przepływu powietrza przez nos – bo “a” to głoska ustna. U dziecka z nosowaniem otwartym poczujesz wyraźny, stały strumień powietrza. Możesz też spróbować z lusterkiem – przyłóż je pod nozdrzami i sprawdź, czy się zaparowuje przy wymawianiu “a”.

Posłuchaj głosek nosowych

Zwykłe, uważne słuchanie też jest cennym narzędziem. Poproś dziecko, żeby powiedziało kilka słów z głoskami nosowymi: mama, mleko, nos, noga, niebo, niania, bania, dziękuję, będę, idę. Zwróć uwagę, jak brzmią głoski m, n, ń oraz końcówki “ę”, “ą”. Czy słyszysz w nich “nosowy” rezonans, to delikatne brzęczenie w nosie? Czy może brzmią płasko, jak gdyby były “bbb” zamiast “mmm”? Jeśli to drugie – jest szansa, że mamy do czynienia z nosowaniem zamkniętym.

Jeszcze jeden prosty trop: poproś dziecko, żeby powiedziało “mamo” i przyłóż palce do skrzydełek jego nosa. Przy “m” powinnaś czuć lekką wibrację, takie łagodne drżenie. Jeżeli jej nie ma – to również sygnał, że powietrze nie płynie tam, gdzie powinno.

Przyczyny rynolalii u dziecka

Warto zebrać wszystkie przyczyny rynolalii w jednym miejscu, bo naprawdę dużo się ich składa i każda może prowadzić do innego scenariusza. Ogólnie dzielimy je na kilka grup:

Przyczyny strukturalne (anatomiczne wrodzone)

• rozszczep podniebienia twardego lub miękkiego
• wrodzone krótkie podniebienie
• skrzywiona przegroda nosowa
• wrodzone wady nosogardła

Przyczyny neurologiczne

• porażenia i niedowłady mięśni podniebienia
• zaburzenia nerwowo-mięśniowe wpływające na artykulację
• następstwa urazów neurologicznych

Przyczyny anatomiczne nabyte

• powiększony trzeci migdał – najczęstsza przyczyna nosowania zamkniętego u przedszkolaków, szerzej opisałam to w tekście o trzecim migdale u dziecka
• przerost migdałków podniebiennych
• polipy nosa
• torbiele w obrębie nosogardła
• przerost śluzówki nosa

Przyczyny infekcyjne i alergiczne

• przewlekłe zapalenie zatok
• alergiczny nieżyt nosa
• nawracające infekcje górnych dróg oddechowych
• niedrożność nosa spowodowana obrzękiem śluzówki

Przyczyny pochirurgiczne

• przetoki podniebienne po operacji rozszczepu
• blizny ograniczające ruchomość podniebienia
• niekompletne zszycie tkanek

Ta lista wygląda trochę przerażająco, ale proszę, nie panikuj. U zdecydowanej większości dzieci, które trafiają do mnie z nosowaniem, w grę wchodzi ta najprostsza i najbardziej “przyjazna” przyczyna – przerośnięty trzeci migdał. Co oznacza, że plan działania jest krótki, przejrzysty i w większości przypadków skuteczny.

Kiedy iść z dzieckiem do specjalisty

Nie czekaj, aż “samo przejdzie”. Nosowanie u dziecka praktycznie nigdy nie znika bez ingerencji – albo medycznej (usunięcie przyczyny), albo logopedycznej (nauka prawidłowego używania aparatu mowy), albo obu jednocześnie. Im wcześniej ustalicie, co się dzieje, tym prościej i szybciej się to rozwiąże.

W przypadku nosowania zamkniętego pierwszym specjalistą, do którego warto się udać, jest laryngolog dziecięcy. Zbada nos, gardło, oceni migdałki podniebienne i zleci RTG nosogardła boczne (to szybkie, nieinwazyjne badanie, które pokazuje trzeci migdał) lub wykona nasoendoskopię. Jeśli znajdzie przyczynę anatomiczną – zaproponuje leczenie, zwykle adenoidektomię. Równolegle warto umówić się na konsultację logopedyczną, żeby ocenić stan mowy przed i po ewentualnym zabiegu.

W przypadku nosowania otwartego trasa jest inna: zaczynamy od logopedy i foniatry, a w razie podejrzenia wady anatomicznej kierujemy dziecko do chirurga szczękowo-twarzowego. Jeżeli rozszczep był już operowany w niemowlęctwie – logopeda stale współpracuje z ośrodkiem, w którym odbywała się operacja, bo terapia nosowania otwartego to praca długofalowa.

Jak się przygotować do pierwszej wizyty u logopedy? Zebrałam ci to wszystko w osobnym poradniku – tu piszę, czego się spodziewać i co warto zapisać sobie w notatniku przed wejściem do gabinetu. Krótko mówiąc: zanotuj, od kiedy dziecko nosuje, jak dokładnie to brzmi, czy było już leczone na coś z nosa i uszu, i czy w rodzinie były wady podniebienia.

Pierwsza wizyta u logopedy – jak się przygotować?

Terapia rynolalii – czego się spodziewać

Terapia wygląda zupełnie inaczej w zależności od typu nosowania, więc omówię oba osobno.

Nosowanie zamknięte to zwykle dobra wiadomość – terapia jest stosunkowo krótka i skuteczna, pod warunkiem że najpierw usunie się przyczynę. Typowy scenariusz wygląda tak: laryngolog rozpoznaje powiększony trzeci migdał, planuje adenoidektomię, dziecko przechodzi zabieg (dzisiaj to rutynowy, szybki i bardzo bezpieczny zabieg), a po kilku tygodniach gojenia zaczyna się terapia logopedyczna. Logopeda pracuje nad świadomością przepływu powietrza, nad “uruchomieniem” głosek nosowych, nad mową płynną i oddechem. Poprawa jest zwykle widoczna już po kilku sesjach, pełne efekty pojawiają się w ciągu paru miesięcy.

Nosowanie otwarte wymaga więcej cierpliwości. Terapia trwa dłużej, jest multidyscyplinarna i często obejmuje również ćwiczenia mięśniowe, pracę nad oddechem, ćwiczenia manualne i artykulacyjne, czasem wsparcie ortodontyczne. Jak długo? To zależy od przyczyny i od indywidualnej sytuacji dziecka – czasem rok, czasem kilka lat. Więcej ogólnych informacji o tym, od czego zależy czas trwania terapii, znajdziesz w moim przewodniku o terapii logopedycznej.

Jak długo trwa terapia logopedyczna? Kompleksowy przewodnik dla rodziców i moja osobista refleksja

W obu typach bardzo ważnym elementem jest praca nad prawidłowym oddechem. Wiele dzieci z nosowaniem – zwłaszcza tych po usunięciu trzeciego migdała – ma głęboko zakorzenione nawyki oddychania ustami zamiast nosem. To trzeba odwracać krok po kroku, bo prawidłowy oddech to fundament prawidłowej mowy. Pomocne są proste ćwiczenia oddechowe, które możesz robić z dzieckiem w domu każdego dnia. W wielu przypadkach logopedzi włączają też mioterapię, czyli pracę nad mięśniami twarzy, języka i podniebienia – bo to one odpowiadają za prawidłową pracę całego aparatu artykulacyjnego.

Oddychanie Twojego dziecka: klucz do zdrowia, którego możesz nie dostrzegać!

Ćwiczenia na rynolalię w domu

Między wizytami u logopedy możesz (i warto) robić z dzieckiem proste ćwiczenia wspierające terapię. Nie zastąpią one pracy ze specjalistą, ale znacznie ją przyspieszą. Oto kilka, które polecam najczęściej – są bezpieczne, bawią dzieci i można je wpleść w codzienność:

Zabawy w dmuchanie

Bańki mydlane, dmuchanie świeczki (pod nadzorem!), wiatraczki, piórka, piłeczki pingpongowe na stole, dmuchanie przez słomkę do szklanki z wodą. Wszystko, co wymaga kontrolowanego, świadomego wydechu przez buzię. To fundament każdej terapii rynolalii, zwłaszcza typu otwartego.

Wdech nosem, wydech ustami

Ustawcie się przed lustrem. Pokaż dziecku, jak nabierasz powietrze przez nos (spokojnie, bez wciągania), a potem spokojnie wypuszczasz ustami. Zabawa w “zapach kwiatka” (wdech) i “zdmuchiwanie świeczki” (wydech) działa świetnie. To ćwiczenie porządkuje schemat oddechowy, który u dzieci z nosowaniem często jest zaburzony.

Wdech i wydech nosem przy zamkniętych ustach

Szczególnie przydatne po usunięciu trzeciego migdała – uczy dziecko na nowo korzystać z nosa. Przytrzymaj palcami delikatnie buzię dziecka, żeby pozostała zamknięta, i poproś o kilka powolnych oddechów przez nos. Tylko krótko, bez przesady.

Głoski nosowe z palcami na skrzydełkach nosa

Świetna zabawa dla dzieci z nosowaniem zamkniętym – i w dodatku bardzo sensoryczna. Przyłóż palec wskazujący dziecka do jego skrzydełka nosa i poproś, żeby długo powiedziało “mmmmmm”. Powinno czuć pod palcem wibrację – delikatne drżenie. To jest fizyczny dowód, że powietrze płynie tam, gdzie powinno. To samo powtórz z “nnnnn” i “ńńńńń”. Dzieci uwielbiają to odkrycie.

Zabawy onomatopeiczne

Mruczenie jak kotek (“mrrrmmm”), kołysanki z dużą ilością “m” i “n” (“a-a-a, mmm-mmm”), zabawy w pszczółkę, w samolot z silnikiem, w gruchającego gołębia. Wszystko, co zmusza do świadomej pracy nad dźwiękami nosowymi. Dzieci często same się w to wciągają i ćwiczą bez odczucia, że to “terapia”.

Pamiętaj, że to ćwiczenia pomocnicze. Jeśli podejrzewasz u dziecka nosowanie, nie próbuj “samemu to ćwiczyć” zamiast iść do specjalisty. Dopiero logopeda powie ci, które ćwiczenia mają sens konkretnie w waszej sytuacji, a które mogą być nawet szkodliwe – bo na przykład jeśli dziecko ma rozszczep, intensywne dmuchanie bez kontroli fizjoterapeuty może być przeciwwskazane. Zawsze najpierw diagnoza, potem ćwiczenia. Przy okazji: jeśli podejrzewasz dodatkowo inne trudności w wymowie, warto zapytać logopedę kompleksowo o całą mowę dziecka, nie tylko o nosowanie.

Najczęstsze pytania rodziców (FAQ)

Na koniec, od mamy do mamy

Jeśli dotarłaś do końca tego tekstu, pewnie coś cię niepokoi w mowie twojego dziecka. Chcę ci powiedzieć dwie rzeczy. Po pierwsze: jeśli masz takie wrażenie, że coś jest nie tak – zaufaj mu. Mamy mają niesamowitą intuicję do swoich dzieci i rzadko się mylą, kiedy mówią “to nie brzmi normalnie”. Nie daj sobie wmówić, że “przesadzasz” albo że “z tego wyrośnie”. Po prostu umów wizytę u laryngologa albo logopedy, żeby sprawdzić.

Po drugie: w większości przypadków nosowanie u dziecka to coś, co można naprawić. Naprawdę. Zwłaszcza to najczęstsze – nosowanie zamknięte od powiększonego trzeciego migdała – leczy się stosunkowo szybko i skutecznie. Nawet te trudniejsze przypadki, z rozszczepem podniebienia, to dziś historie o dużych sukcesach terapeutycznych. Droga bywa długa, ale efekty są. I na końcu tej drogi czeka dziecko mówiące swobodnie, z pełnym głosem, jakby nigdy nic.

Trzymam za was kciuki. Jeśli potrzebujesz jeszcze jednego ważnego elementu układanki – przeczytaj mój tekst o trzecim migdale u dziecka. To tam znajdziesz najprawdopodobniej odpowiedź na pytanie “dlaczego moje dziecko mówi przez zatkany nos”. I do zobaczenia w kolejnych tekstach – będę pisać dalej o tym wszystkim, co spędza sen z powiek nam, mamom.