Kluczowy okres na rozwój rozumienia mowy u dzieci z autyzmem

Jako rodzice często z niepokojem, ale i nadzieją, obserwujemy rozwój mowy naszych dzieci. Szczególnie wiele pytań pojawia się, gdy ten proces wygląda inaczej, na przykład u maluchów ze spektrum autyzmu. Nowe, szeroko zakrojone badanie rzuca światło na kluczowy aspekt rozwoju językowego – zdolność rozumienia złożonych wypowiedzi. Okazuje się, że umiejętność ta kształtuje się w specyficznym, ograniczonym czasie, a u dzieci autystycznych ten okres może być znacznie krótszy.

Czym jest synteza przedczołowa i dlaczego jest tak ważna?

Rozumienie mowy to coś więcej niż znajomość pojedynczych słów. Aby zrozumieć zdanie “lalka siedzi za skrzynią” lub dostrzec różnicę między “dziadek całuje babcię” a “babcia całuje dziadka”, potrzebna jest złożona umiejętność poznawcza. Specjaliści nazywają ją syntezą przedczołową (ang. Prefrontal Synthesis). Polega ona na mentalnym łączeniu oddzielnych pojęć, przedmiotów czy słów w nową, spójną scenę w wyobraźni. To podstawa rozumienia relacji przestrzennych, kolejności zdarzeń czy zdań złożonych. Wyzwania w tym obszarze są powszechne wśród osób w spektrum autyzmu i mogą dotyczyć nawet 30-40% z nich.

Autyzm ceną za ludzką inteligencję?

Badanie: kiedy tempo uczenia się spada?

Metoda i uczestnicy

Aby sprawdzić, jak rozwija się ta kluczowa zdolność, naukowcy przeanalizowali dane zebrane za pomocą aplikacji terapeutycznej. Rodzice ponad 15 tysięcy dzieci i młodzieży w wieku 2-22 lata (w tym 138 dzieci rozwijających się typowo) regularnie dokumentowali postępy swoich podopiecznych, korzystając z Kwestionariusza Oceny Syntezy Umysłowej (Mental Synthesis Evaluation Checklist). Narzędzie to badało m.in. rozumienie historyjek, zabawę “na niby” czy prepozycji przestrzennych.

Zaskakujące podobieństwo i kluczowa różnica

Analiza pokazała wyraźny wzór. Około drugiego roku życia dzieci autystyczne nabywały umiejętności związane z rozumieniem zdań w tempie bardzo zbliżonym do swoich rówieśników. Roczny przyrost wynosił około 5,9 punktu wobec 6,1 punktu w grupie neurotypowej. Jednak później ścieżki rozwoju diametralnie się rozchodziły. U dzieci rozwijających się typowo wysokie tempo uczenia utrzymywało się mniej więcej do siódmego roku życia. Tymczasem w grupie autystycznej już krótko po ukończeniu drugiego roku życia zaczynało ono gwałtownie i wykładniczo spadać. Z każdym kolejnym rokiem postępy były coraz mniejsze.

Wpływ stopnia nasilenia autyzmu

Badacze przyjrzeli się też zależności między tempem spadku a nasileniem cech autystycznych. Okazało się, że im większe wyzwania komunikacyjne i społeczne miało dziecko, tym wcześniej następował przełom. Punkt zwrotny, w którym tempo uczenia wyraźnie zwalniało, występował około:

• 1,4 roku życia – przy znacznym nasileniu autyzmu.
• 2 roku życia – przy umiarkowanym nasileniu.
• 3,2 roku życia – przy łagodnym nasileniu.

Praktyczne wnioski dla rodziców i terapeutów

Czas ma decydujące znaczenie

Główny wniosek z badania jest jasny: w rozwoju rozumienia złożonego języka czas odgrywa kolosalną rolę. “Te efekty są znaczące, nie subtelne” – podkreśla autor badania, Andrey Vyshedskiy. To, czy dziecko nabędzie tę kluczową umiejętność, może zależeć od tego, czy intensywna stymulacja trafi w okres największej podatności mózgu. Ta sama interwencja wprowadzona w wieku 2 lat może być niezwykle skuteczna, podczas gdy wdrożona w wieku 4 lat – przynieść już zupełnie inne, mniejsze efekty.

„I am real. Opowieść matki” – inspirująca historia islandzkiej matki

Wczesna interwencja to pilna potrzeba

Wyniki te mają ogromne znaczenie w kontekście praktyki klinicznej. Średni wiek diagnozy autyzmu w wielu miejscach to blisko 4 lata. Tymczasem według tych danych, u wielu dzieci tempo uczenia się syntezy przedczołowej może wtedy już od dawna zwalniać. To sugeruje, że nie warto czekać z działaniami wspierającymi na formalne potwierdzenie diagnozy. Wspieranie rozwoju językowego poprzez bogate, syntaktyczne rozmowy, czytanie bajek i zachęcanie do zabawy symbolicznej jest działaniem o najwyższym priorytecie już u bardzo małych dzieci, u których obserwujemy niepokojące sygnały.

Książki do nauki mówienia – top 10 serii polecanych przez logopedę

Rola nowoczesnych narzędzi

Autorzy badania wskazują również na potencjał celowych, ustrukturyzowanych ćwiczeń, które mogą uzupełniać naturalną ekspozycję na język. Jako przykład podają zgamifikowaną terapię językową MITA (Mental Imagery Therapy for Autism), która skupia się właśnie na rozwijaniu syntezy przedczołowej. W dużym badaniu obserwacyjnym dzieci korzystające z tej interwencji osiągały ponad dwukrotnie większe postępy językowe w porównaniu do grupy kontrolnej.

Podsumowanie: nowa perspektywa na rozwój mowy

To badanie zmienia punkt widzenia na rozwój językowy w autyzmie. Przenosi akcent z pytania “jakich umiejętności brakuje?” na pytanie “kiedy mózg jest najbardziej gotowy, by je zdobyć?”. Pokazuje, że dzieci ze spektrum autyzmu mogą być w podwójnie trudnej sytuacji: zarówno z powodu mniejszego spontanicznego zainteresowania pewnymi formami komunikacji, jak i z powodu wcześniej zamykającego się okna rozwojowego. Zrozumienie tej czasowej dynamiki to klucz do bardziej precyzyjnego i skutecznego planowania wsparcia, które – jak dowodzą wyniki – powinno być jak najwcześniejsze i jak najbardziej intensywne.

Źródło