“O co chodzi? Rozumienie idiomów i przenośni. Cz. 2.” – metafora i idiomy — ćwiczenia i przykłady

Metafora (przenośnia) to jeden z najważniejszych środków stylistycznych w języku polskim i na świecie. Idiomy natomiast to utarte związki frazeologiczne, których znaczenia nie da się odczytać dosłownie – trzeba je znać lub wywnioskować z kontekstu. W tym artykule znajdziesz definicję metafory, ponad 10 przykładów idiomów z wyjaśnieniem znaczenia dosłownego i przenośnego oraz recenzję publikacji logopedycznej dedykowanej pracy z dziećmi, które mają trudności z rozumieniem przenośnego języka.

---

Co to jest metafora? Definicja

Metafora (inaczej: przenośnia) to środek stylistyczny polegający na użyciu wyrazu lub wyrażenia w nowym, przeniesionym znaczeniu – na zasadzie podobieństwa do znaczenia podstawowego. Metafora nie opisuje rzeczywistości dosłownie, lecz przenosi cechy jednego przedmiotu lub zjawiska na inne, tworząc nowy, obrazowy sens. Słowo “metafora” pochodzi z greckiego “metaphorá”, co dosłownie oznacza przeniesienie – jest więc bezpośrednim odpowiednikiem polskiego terminu “przenośnia”.

Szukasz informacji o przenośni jako środku stylistycznym, jej definicji i przykładach z literatury? Zajrzyj do pierwszej części naszego cyklu: Przenośnia – definicja, przykłady i ćwiczenia.

Recenzja 1. części serii szczegółowo opisuje sposoby pracy z serią “O co chodzi” oraz typy ćwiczeń pomagających dziecku samodzielnie deszyfrować wieloznaczności.
“O co chodzi? Rozumienie idiomów i przenośni” – jak pomóc dziecku zrozumieć metaforę i wieloznaczność.

---

Co to są idiomy? Definicja

Idiom to utrwalone połączenie wyrazowe, którego znaczenie jest inne niż dosłowna suma znaczeń tworzących je słów. Idiomy są szczególnym rodzajem metafory – ich sens jest zakodowany kulturowo i trzeba go po prostu znać lub wywnioskować z kontekstu sytuacyjnego. Właśnie dlatego sprawiają tyle trudności dzieciom dwujęzycznym, dzieciom z autyzmem czy zespołem Aspergera.

---

Metafora i idiomy – przykłady z wyjaśnieniem

Poniżej znajdziesz przykłady idiomów omawianych w publikacji “O co chodzi? Cz. 2” wraz z wyjaśnieniem znaczenia dosłownego i przenośnego.

Idiom / metafora	Znaczenie dosłowne	Znaczenie przenośne
Rzucać grochem o ścianę	Ciskać ziarna grochu w ścianę	Mówić coś, co nie trafia do rozmówcy, przekonywać kogoś bezskutecznie
Wziąć się w garść	Dosłownie chwycić się ręką	Zebrać siły, opanować emocje, zmobilizować się do działania
Mieć dwie lewe ręce	Posiadać dwie ręce, obie lewe	Być niezdarnym, nie radzić sobie z pracami manualnymi
Mieć czegoś/kogoś powyżej uszu	Mieć coś nad uszami, wysoko	Mieć dość czegoś lub kogoś, być zmęczonym daną sytuacją
Nie mieć zielonego pojęcia	Nie posiadać pojęcia w kolorze zielonym	Zupełnie czegoś nie wiedzieć, nie mieć żadnej wiedzy na dany temat
Gadać jak najęty	Mówić jak ktoś zatrudniony do mówienia	Mówić bardzo dużo i bez przerwy
Zamieniać się w słuch	Fizycznie stać się słuchem	Słuchać bardzo uważnie, skupić całą uwagę na rozmówcy
Deptać komuś po piętach	Nadeptywać na czyjeś pięty	Być tuż za kimś, ścigać kogoś, nie dawać spokoju
Mieć pełne ręce roboty	Trzymać pracę w rękach	Być bardzo zajętym, mieć wiele do zrobienia
Patrzeć przez różowe okulary	Używać różowych okularów do patrzenia	Widzieć rzeczywistość zbyt optymistycznie, nie dostrzegać problemów
Patrzeć przez palce	Przyglądać się czemuś przez palce dłoni	Celowo ignorować coś, przymykać oko na czyjeś przewinienia
Widzieć coś w ciemnych barwach	Dostrzegać ciemne kolory	Być pesymistą, spodziewać się złych rzeczy

---

Metafora a idiom – czy to to samo?

Nie do końca – choć oba pojęcia są ze sobą ściśle powiązane. Metafora to szersze pojęcie: każdy idiom jest metaforą, ale nie każda metafora jest idiomem. Metafora to jednorazowe, kreatywne przeniesienie znaczenia (np. poetyckie “gwiazdy oczu”), natomiast idiom to utrwalone, powtarzalne wyrażenie, które weszło na stałe do języka (np. “mieć dwie lewe ręce”). W szkole oba terminy często stosuje się zamiennie – i jest to dopuszczalne.

---

Metafora – krzyżówka

Hasło “metafora” i “idiom” pojawiają się często w krzyżówkach. Oto najczęściej wyszukiwane pytania i odpowiedzi:

• Metafora, 9 liter: PRZENOŚNIA
• Synonim metafory: przenośnia, figura stylistyczna
• Metafora to inaczej: przenośnia (z greckiego: “przeniesienie”)
• Utarte wyrażenie o znaczeniu przenośnym: IDIOM
• Idiom, 6 liter: ZWROT (lub: IDIOM)
• Stały związek frazeologiczny: idiom, frazeologizm

“O co chodzi? Rozumienie idiomów i przenośni. Cz. 2.” – recenzja publikacji logopedycznej

Pomoc przeznaczona jest dla logopedów, terapeutów, nauczycieli szkół specjalnych i powszechnych, rodziców i opiekunów:

• dzieci z zespołem Aspergera,
• dzieci dwujęzycznych,
• dzieci z afazją,
• dzieci z autyzmem,
• dzieci niesłyszących,
• dzieci z dysleksją.

• rozumienie metaforycznych powiedzeń, idiomów i abstrakcyjnych słów,
• deszyfrowanie wieloznaczności na podstawie obrazka i tekstu zawierającego przenośnię,
• czytanie ze zrozumieniem (w oparciu o pytania i obrazek),
• odczytywanie kontekstu sytuacyjnego i językowego wypowiedzi,
• sięganie do własnych doświadczeń podczas wyjaśniania konkretnych znaczeń,
• analiza i synteza wzrokowa — porównywanie i różnicowanie obrazka kolorowego z czarno-białym,
• kreatywne rysowanie — dorysowywanie elementów według podanego kryterium,
• kolorowanie według instrukcji,
• tworzenie swobodnych wypowiedzi na podstawie obrazka.

16 powiedzeń o wysokiej frekwencji w codziennym języku.

Książka pomoże zrozumieć dziecku następujące przenośnie (metafora – przykłady):

• Rzucać grochem o ścianę
• Wziąć się w garść
• Mieć dwie lewe ręce
• Mieć czegoś/kogoś powyżej uszu
• Nie mieć zielonego pojęcia
• Wybuchnąć śmiechem
• Gadać jak najęty
• Zamieniać się w słuch
• Deptać komuś po piętach
• Stać/Być na szarym końcu
• Widzieć coś w ciemnych barwach/kolorach
• Mieć pełne ręce roboty
• Patrzeć przez różowe okulary
• Nie mieścić się w głowie
• Patrzeć przez palce
• Zegar chodzi

Wyróżniona w tytule metafora pojawia się w opowiadaniu. Dzięki kontekstowi sytuacyjnemu (zdarzenia bliskie doświadczeniom dzieci), ale i wiele mówiącej ilustracji, dziecko może spróbować samodzielnie deszyfrować znaczenie przenośni.

Wstępne ćwiczenia sprawdzają poziom rozumienia tekstu — przebieg fabuły, motywacje bohaterów i znaczenie konkretnych słów.

Kolejny ciąg zadań pomaga dziecku dookreślić okoliczności konkretnej sytuacji (czas, miejsce i przede wszystkim przyczyny zdarzenia), co jest kluczowym etapem w zrozumieniu sensu stałego połączenia wyrazowego.

Ćwiczenie odwołujące się do wiedzy i doświadczeń dzieci, pozwala rozszerzyć znaczenie metafory i odnieść ją do różnorodnych sytuacji.

Ostatnie zadanie z czarno-białą wersją obrazka pozwala ćwiczyć szereg umiejętności (m.in. porównywanie i różnicowanie obrazków, orientację przestrzenną czy kreatywność).

Ostatnie dwie rozkładówki sprawdzają stopień rozumienia i przyswojenia wszystkich analizowanych w publikacji idiomów i powiedzeń. Zadanie polega na uzupełnianiu zdań z tzw. lukami odpowiednimi wyrażeniami z ramki załączonej pod ćwiczeniem.

Pomoc wydana została nakładem Wydawnictwa WIR.

Polecamy również zestaw krótkich 10 historyjek i korelujących z nimi ćwiczeń wspierających rozwój mowy dziecka, w tym percepcję słuchową, czyli „Opowiadania do słuchania”.