Jak czynniki prenatalne wpływają na rozwój mózgu i zachowanie - Przystanek Rodzinka - blog parentingowy o dzieciach okiem logopedki

Okres ciąży to czas niezwykle intensywnego rozwoju, który programuje zdrowie dziecka na wiele lat. Rodzice często skupiają się na tym, co dzieje się po narodzinach, zapominając, że fundamenty pod rozwój emocjonalny i poznawczy malucha tworzą się już w łonie matki. Współczesne badania naukowe coraz wyraźniej pokazują, że różne czynniki z tego czasu – od stylu życia po komplikacje medyczne – nie pozostają bez wpływu na późniejsze funkcjonowanie dziecka, a nawet nastolatka. Warto przyjrzeć się tym zależnościom, aby zrozumieć, jak kompleksowo wspierać rozwój młodego człowieka od samego początku.

Co kryje się pod pojęciem niekorzystnych czynników prenatalnych?

Naukowcy, analizując rozwój tysięcy dzieci, zwracają uwagę na kilka kluczowych czynników z okresu ciąży, które mogą wpływać na rozwój mózgu. Nie chodzi tu o pojedynczy, drobny incydent, ale o kumulację różnych okoliczności. Do tych czynników zalicza się m.in. nieplanowaną ciążę, wczesną ekspozycję płodu na alkohol, tytoń czy marihuanę (zanim matka dowiedziała się o ciąży), a także powikłania w trakcie ciąży i porodu. Co istotne, czynniki te bardzo często występują razem, tworząc tzw. obciążenie prenatalne. Im więcej takich czynników się nakłada, tym silniej mogą one oddziaływać na rozwijający się mózg dziecka, co widać w późniejszych latach.

Stymulacja prenatalna – Twoje dziecko Cię słyszy i czuje

Długofalowy wpływ na zachowanie i emocje

Związek z problemami psychicznymi

Obserwacje prowadzone przez kilka lat na grupie dzieci w wieku 9-15 lat pokazały wyraźną zależność. Maluchy, które w życiu płodowym doświadczyły większej liczby niekorzystnych czynników, częściej przejawiały różnego rodzaju trudności emocjonalne i behawioralne w wieku nastoletnim. Ryzyko wystąpienia klinicznie znaczących problemów psychicznych było nawet kilkukrotnie wyższe u tych, którzy mieli za sobą ekspozycję na trzy lub więcej takich czynników, w porównaniu do dzieci bez takiego obciążenia. To pokazuje efekt dawki – im więcej czynników, tym większe wyzwania.

Zmieniające się ścieżki rozwoju

Co ciekawe, wpływ tych prenatalnych czynników nie jest statyczny i zmienia się wraz z wiekiem dziecka. Badania wykazały, że różnice w objawach związanych z nadpobudliwością i zaburzeniami koncentracji (ADHD) między dziećmi z różnym obciążeniem prenatalnym z czasem się zmniejszały. Inaczej było w przypadku objawów depresyjnych. Tutaj różnice między grupami z biegiem lat – w okresie dorastania – stawały się coraz wyraźniejsze. To sugeruje, że wrażliwość mózgu na pewne typy trudności zmienia się w różnych etapach rozwoju.

Ślady w rozwijającym się mózgu nastolatka

Oprócz obserwacji zachowania, naukowcy przyjrzeli się także bezpośrednio strukturze mózgu za pomocą rezonansu magnetycznego. W okresie dojrzewania w mózgu naturalnie zachodzi proces tzw. korygowania (ang. pruning) – nieużywane połączenia nerwowe są eliminowane, a kora mózgowa staje się cieńsza. Jest to normalny etap dojrzewania ośrodkowego układu nerwowego.

Przyspieszone dojrzewanie kory mózgowej

Okazało się, że u nastolatków z wyższym obciążeniem czynnikami prenatalnymi ten proces był przyspieszony. Kora mózgowa w wielu obszarach stawała się cieńsza w szybszym tempie niż u ich rówieśników bez takiego obciążenia. Dotyczyło to zwłaszcza tych, którzy doświadczyli kumulacji kilku niekorzystnych czynników. Obszary, w których zaobserwowano te zmiany, są związane z tak ważnymi funkcjami jak kontrola uwagi, przetwarzanie pamięci czy percepcja wzrokowa. To może być jedna z biologicznych podstaw obserwowanych wcześniej różnic w zachowaniu.

Wnioski: wsparcie od najwcześniejszych etapów

Wyniki tych badań nie są powodem do niepokoju, ale ważnym źródłem wiedzy. Podkreślają one, jak kluczowy dla długofalowego zdrowia psychicznego jest okres prenatalny i wczesne dzieciństwo. Zrozumienie, że pewne wyzwania w zachowaniu nastolatka mogą mieć swoje źródła dużo wcześniej, pozwala na bardziej empatyczne i kompleksowe podejście.

Nie oznacza to oczywiście determinizmu. Mózg jest plastyczny, a odpowiednie, pełne wsparcia i zrozumienia środowisko, dostęp do specjalistów jeśli jest taka potrzeba, oraz zdrowa relacja z rodzicami mogą znacząco wspierać rozwój dziecka i pomagać mu w pokonywaniu trudności. Wiedza o wczesnych czynnikach ryzyka pozwala też na lepszą czujność i wczesne działania wspierające, które mogą łagodzić ich potencjalny wpływ na dalsze życie młodego człowieka.

Źródło