“O co chodzi? Rozumienie idiomów i przenośni” – jak pomóc dziecku zrozumieć metaforę i wieloznaczność

Przenośnia (inaczej: metafora) to jeden z najważniejszych środków stylistycznych w języku polskim. Polega na przeniesieniu znaczenia jednego wyrazu na drugi na zasadzie podobieństwa. W tym artykule znajdziesz definicję przenośni, ponad 20 przykładów z życia codziennego i literatury, ćwiczenia oraz polecane materiały.

Co to jest przenośnia? Definicja

Przenośnia (metafora) to środek stylistyczny polegający na użyciu wyrazu lub wyrażenia w nowym, przeniesionym znaczeniu, na zasadzie podobieństwa do znaczenia podstawowego. Na przykład: „stalowe nerwy” – nerwy nie są ze stali, ale mówimy tak, bo stal jest mocna i wytrzymała. Przenośnia nie opisuje rzeczywistości dosłownie, lecz przenosi cechy jednego przedmiotu lub zjawiska na inne, tworząc nowy, obrazowy sens.

Etymologia: Słowo „metafora” pochodzi z greckiego „metaphorá” – co dosłownie oznacza przeniesienie. Polski termin „przenośnia” jest więc wiernym tłumaczeniem terminu greckiego. Oba słowa funkcjonują równolegle i są pełnymi synonimami.

Funkcja: Przenośnie czynią język bardziej obrazowym i ekspresyjnym. Używamy ich na co dzień, często nie zdając sobie z tego sprawy – mówiąc „czas leci”, „morze problemów” czy „złote serce”, posługujemy się właśnie metaforą. Przenośnia pojawia się zarówno w poezji i prozie, jak i w codziennych rozmowach.

Przenośnia – przykłady

Poniżej znajdziesz ponad 20 przykładów przenośni podzielonych na trzy grupy: z życia codziennego, z literatury oraz z mowy potocznej.

Z życia codziennego:

• „Stalowe nerwy” – bardzo mocne, wytrzymałe nerwy
• „Morze łez” – bardzo dużo łez
• „Złote serce” – ktoś bardzo dobry, szczodry
• „Kamienne serce” – ktoś bezduszny, bez empatii
• „Czas leci” – czas szybko mija
• „Burza mózgów” – intensywne, grupowe myślenie
• „Głowa rodziny” – najważniejsza osoba w rodzinie
• „Żelazna wola” – niezłomna determinacja

Z literatury:

• „Struny serca” (Mickiewicz) – emocje jak struny instrumentu
• „Pożar serca” – silna namiętność, miłość
• „Morze krwi” – wielka bitwa, wiele ofiar
• „Noc życia” – trudny, ciemny okres w życiu człowieka

Z mowy potocznej:

• „Rzucać słowa na wiatr” – mówić bez znaczenia, bez pokrycia
• „Tonąć w długach” – mieć bardzo wiele długów
• „Gryźć się w język” – powstrzymywać się od mówienia
• „Mieć węża w kieszeni” – być skąpym
• „Wziąć nogi za pas” – uciec jak najszybciej
• „Mieć głowę na karku” – być rozsądnym, myśleć trzeźwo
• „Serce z kamienia” – brak wrażliwości, okrucieństwo
• „Okno na świat” – coś, co daje dostęp do szerszej rzeczywistości

Przenośnia a metafora – czy to to samo?

Krótka odpowiedź: TAK, to synonimy. „Przenośnia” to polski termin, natomiast „metafora” to termin grecki, używany w językoznawstwie i literaturoznawstwie na całym świecie. W szkolnych pracach i na egzaminach można używać obu terminów zamiennie – żaden z nich nie jest bardziej poprawny od drugiego.

Warto jednak wiedzieć, że we współczesnym językoznawstwie pojęcie metafory jest szersze i obejmuje nie tylko figury stylistyczne w tekstach literackich, ale też metafory pojęciowe (np. „czas to pieniądz”), które organizują nasze myślenie o świecie.

Przenośnia, porównanie, personifikacja – różnice

Uczniowie często mylą przenośnię z innymi środkami stylistycznymi. Poniższa tabela pokazuje najważniejsze różnice:

Środek stylistyczny	Na czym polega	Przykład
Przenośnia (metafora)	Przeniesienie znaczenia na zasadzie podobieństwa	„Stalowe nerwy”
Porównanie	Zestawienie z użyciem słów „jak”, „jakby”, „niby”	„Mocny jak stal”
Personifikacja	Nadanie cech ludzkich przedmiotom lub zwierzętom	„Wiatr szeptał”
Hiperbola	Celowa przesada dla wzmocnienia wyrazu	„Zjadłbym konia z kopytami”
Epitet	Określenie wyrażające cechę osoby lub rzeczy	„Srebrny księżyc”

Kluczowa różnica między przenośnią a porównaniem polega na tym, że porównanie używa słów „jak” lub „jakby” („oczy jak gwiazdy”), natomiast przenośnia te słowa pomija i po prostu utożsamia dwa elementy („gwiazdy oczu”).

Przenośnia – krzyżówka

Hasło „przenośnia” pojawia się bardzo często w krzyżówkach. Oto najczęściej wyszukiwane pytania i odpowiedzi:

• Przenośnia, 8 liter: METAFORA
• Synonim przenośni: metafora, obraz poetycki
• Przenośnia to inaczej: metafora (z greckiego: „przeniesienie”)
• Środek stylistyczny oparty na podobieństwie: przenośnia / metafora
• Figura stylistyczna z języka greckiego: metafora

Polecana publikacja: „O co chodzi? Rozumienie idiomów i przenośni”

Jeśli Twoje dziecko ma trudności z rozumieniem przenośni i idiomów, polecamy specjalistyczną publikację, która w przystępny sposób wprowadza dzieci w świat frazeologii.

Deficyty językowe dzieci z zespołem Aspergera, ale i z afazją, z autyzmem, dzieci dyslektycznych czy dwujęzycznych związane są między innymi trudnościami w rozumieniu abstrakcyjnych słów, metaforycznych powiedzeń i idiomów. Błędnie odczytywane związki frazeologiczne – tzn. jako suma dosłownych znaczeń tworzących je wyrazów – wynikają z braku dostrzegania przenośnego sensu stałego połączenia wyrazowego. Nieumiejętność dekodowania frazeologizmów, kolokacji czy doraźnie tworzonych związków wyrazowych skutkuje problemami w codziennej komunikacji, w edukacji i przede wszystkim w życiu. Publikacja „O co chodzi? Rozumienie idiomów i przenośni” będąca zbiorem tekstów, obrazów i ćwiczeń pomaga dzieciom rozumieć znaczenia naddane utartych związków oraz motywuje do używania ich w swobodnych rozmowach.

Pomoc przeznaczona jest dla logopedów, terapeutów, nauczycieli szkół specjalnych i powszechnych, rodziców i opiekunów:

• dzieci z zespołem Aspergera,
• dzieci dwujęzycznych,
• dzieci z afazją,
• dzieci z autyzmem,
• dzieci niesłyszących,
• dzieci z dysleksją.

• rozumienie metaforycznych powiedzeń, idiomów i abstrakcyjnych słów,
• deszyfrowanie wieloznaczności na podstawie obrazka i tekstu zawierającego powiedzenie,
• czytanie ze zrozumieniem (w oparciu o pytania i obrazek),
• odczytywanie kontekstu sytuacyjnego i językowego wypowiedzi,
• sięganie do własnych doświadczeń podczas wyjaśniania konkretnych znaczeń,
• analiza i synteza wzrokowa – porównywanie i różnicowanie obrazka kolorowego z czarno-białym,
• kreatywne rysowanie – dorysowywanie elementów według podanego kryterium,
• kolorowanie według instrukcji,
• tworzenie swobodnych wypowiedzi na podstawie obrazka,
• prawidłowe odczytywanie emocji na podstawie tekstu i mowy ciała.

Pomoc obejmuje 16 powiedzeń, które wybrane zostały do ćwiczeń ze względu na ich wysoką frekwencję w codziennym języku.

Książka pomoże zrozumieć dziecku takie przykłady przenośni, jak:

• O co chodzi?
• Ręce opadają.
• Wiercić dziurę w brzuchu.
• Być rannym ptaszkiem.
• Mieć ciężki dzień.
• Zdrowy jak ryba (zdrów jak ryba).
• Mieć długi język.
• Mieć coś w małym palcu.
• Mieć muchy w nosie.
• Brzuch mi pęka.
• Głowa mi pęka.
• Myśleć o niebieskich migdałach.
• Zmienić buty.
• Coś mi chodzi po głowie.
• Wpaść na pomysł.
• Idzie wiosna.

Każde powiedzenie (zaznaczone w treści pogrubieniem) wplecione zostało w krótkie opowiadanie przybliżające znaczenie powiedzenia. Przedstawione zdarzenia odwołują się do doświadczeń bliskich dzieciom (m.in. czynności codziennej rutyny, popularne sytuacje z życia – odwiedziny znajomych, zabawy w czasie wolnym, szkolne obowiązki, rodzinne wycieczki), także do różnych emocji (np. kłótnie z rówieśnikami, strach pojawiający się przed nowymi wyzwaniami).

Dziecko ma możliwość równoczesnego porównywania treści opowiadania z obrazkiem, który zawsze towarzyszy tekstowi po prawej stronie rozkładówki.

Pierwsze ćwiczenia po przeczytaniu opowiadania sprawdzają poziom rozumienia tekstu, m.in. przebieg fabuły, motywacje bohaterów czy znaczenie konkretnych słów (wyłączając zazwyczaj na tym etapie znaczenia poszczególnych powiedzeń).

Kolejne zadania nawiązują do zachowań i wypowiedzi bohaterów z tekstu. Spójne ze sobą pytania pomagają w rozumieniu znaczeń powiedzenia poprzez dookreślanie okoliczności konkretnej sytuacji, m.in. czasu, miejsca i przyczyny zdarzenia towarzyszącemu wypowiadaniu poszczególnego idiomu.

Ćwiczenia odwołujące się do własnych doświadczeń dzieci, co zdecydowanie przybliża im odległe treści, naśladują konstrukcję zadania wielokrotnego wyboru, w którym dziecko spośród kilku sytuacji wybiera tylko właściwe dla danego powiedzenia.

Ostatni typ zadania bazujący na czarno-białej wersji obrazka, oprócz tradycyjnego kolorowania, kolorowania według instrukcji lub kreatywnego kolorowania pozwala ćwiczyć szereg umiejętności m.in. porównywanie i różnicowanie obrazków, odczytywanie emocji na podstawie tekstu oraz w oparciu o mowę ciała bohaterów na obrazku.

Na koniec dziecko ma możliwość sprawdzenia stopnia rozumienia i przyswojenia wszystkich analizowanych w publikacji idiomów i powiedzeń, uzupełniając zdania odpowiednimi wyrażeniami z ramki załączonej pod ćwiczeniem.

Recenzję 2. części serii znajdziecie we wpisie – “O co chodzi? Rozumienie idiomów i przenośni. Cz. 2.” – metafora i idiomy — ćwiczenia i przykłady.